باستانشناسی سیستان (بخش4)
حوزه هیرمند (دوست محمد)
حوزه دوست محمد که اخیراً به هیرمند تغییر نام یافته، در شمال شرق سیستان واقع شده است. مساحت این حوزه بالغ بر 664 کیلومتر مربع میباشد که از این مقدار حدود 5/27 درصد معادل 183 کیلو متر مربع در خاک ایران و 5/72 درصد آن (481 کیلومتر مربع) در خاک افغانستان قرار دارد. این حوزه از حوزههای پر جمعیت دشت سیستان محسوب میگردد که دارای آبادیهای فراوانی است. مهمترین آنها عبارتند از: هیرمند (دوست محمد خان)، ده نور محمد خان، گله چاه، عاشقان، گلشاه، پودینه، کرکو، ده شهنواز، ده پکیر شهسوار، ده مالکی، ده رودینی شغالک، حاجی ملک، ده پهلوان و پوکک (نقشه شماره1).
حوزه هیرمند در تابستان 1386 مورد بررسی کامل باستانشناسی میدانی قرار گرفت. نتیجه این بررسی 90 محوطه باستانی بود که در یک مجلد قطور تقدیم سازمان میراث فرهنگی کشور و سیستان و بلوچستان شده است. آثار باستانی حوزه هیرمند را میتوان به دو دوره زمانی تقسیم کرد:
دوره تاریخی
دوره اسلامی
آثار دوره تاریخی این حوزه که تعداد آنها به 37 مکان میرسد، شامل دوره اشکانی و ساسانی است که البته بیشتر آنها به دوره اشکانی تعلق دارند. از این تعداد 27 مکان فقط دارای آثار دوره تاریخی و 10 مکان مخلوطی از آثار دوره تاریخی و دوره اسلامی است. آثار دوره اسلامی حوزه هیرمند به 63 محوطه میرسد که از نظر زمانی بیشتر سدههای 6 تا 8 هجری قمری را دربر میگیرند. از این تعداد 53 مکان فقط دارای آثار دوره اسلامی و 10 مکان همچنان که پیش از این گفته شد دارای آثار مشترک تاریخی و اسلامی میباشند.
از مهمترین آثار دوره تاریخی حوزه هیرمند میتوان به آتشکده کرکویه با مساحت 20000 متر مربع (برای اطلاعات بیشتر بنگرید به: بر چکاد اوشیدا، رضا مهرآفرین، تهران، انتشارات دریافت)، قلعه تپه با مساحت 1800 متر مربع، زیارت شیسان، تپههای گلشاه و عاشقان، خمر و چاههای گله چاه اشاره کرد.
از آثار اسلامی این منطقه باید به منزل سردار حسین خان نارویی، تپه زیارت شیسان، تپههای روستای مختاری، حاجی طهماسب، تپههای جنگل، تپه سوری، ... اشاره کرد.
آثار باستانی این حوزه مانند بیشتر مناطق سیستان به شکل تپههای باستانی (خصوصاً قبرستان)، بناهای مسکونی و چاه مشاهده میگردند. متاسفانه بیشتر این آثار در زمینهای زراعی واقع شده و هر ساله کشاورزان بخشهای وسیعی از آنها را تسطیح و به زیر کشت میبرند.
منزل حاج حسين خان ساراني
محوطهای در شرق روستاي گلشاه
محوطهای در شرق روستاي گلشاه
آثار آتشکده کرکویه
یک چاه باستانی در مجاورت روستای علی خان