باستان شناسی سیستان قسمت پنجم/دکتر رضا مهرآفرین

یادداشت روز

باستانشناسی سیستان (قسمت پنجم)

حوزه کهک (Kohak)

حوزه کهک در طول جغرافیایی 62 45 61 و عرض جغرافیایی31 45 30 واقع شده است. مساحت این حوزه بالغ بر 664 کیلومتر مربع میباشد که از این مقدار 8/16 درصد معادل 112 کیلومتر مربع در خاک ایران و 2/83 درصد آن (552کیلومتر مربع) در خاک افغانستان قرار دارد (نقشه1).

این حوزه از شرق و جنوب به خاک افغانستان و از شمال و غرب به ترتیب به حوزههای هیرمند و زهک محدود میشود. مهمترین روستاهای این حوزه عبارتند از: روستای کهک، ده آزاد، شریف آباد، جریکه، ده لجی، میلک و ...

حوزه کهک در فاز اول بررسی روشمند باستانشناختی سیستان در تابستان 1386 هدف پیمایش میدانی قرار گرفت که نتیجه آن شناسایی 26 محوطه در این حوزه بود که از این تعداد 23 محوطه متعلق به دوران تاریخی (اشکانی – ساسانی) و ده محوطه به دوران اسلامی تعلق دارند. لازم به ذکر است که تعداد هفت محوطه دارای دو دوره استقراری تاریخی – اسلامی میباشند.

بزرگترین محوطه دوران تاریخی حوزه کهک مجموعه تپههای باستانی میلک میباشند که تعداد آنها حدود 21 مکان باستانی است که در مجاورت یکدیگر واقع شدهاند؛ لیکن عملیات کشاورزی آنها را از یکدیگر جدا نموده است. به نظر میرسد که این مجموعه یک مکان باستانی بزرگ (شهر یا شهرک) را در دوران آبادانی تشکیل میدادهاند (اشکال1و2). احتمال این که این مجموعه همان جالق معروف دوره ساسانی در تواریخ باشد، بسیار زیاد است (نقشه2).

از دیگر محوطههای بسیار مهم دوران تاریخی این حوزه باید به دَمِ خواجه احمد اشاره نمود که در مجاورت روستای خواجه احمد (دشت میرنظام) واقع شده است. ارتفاع تقريبي تپه خواجه احمد به 20 متر و قطر سطح فوقاني آن به 75 متر مي‌رسد (اشکال3و4). در بالاي تپه خواجه احمد، يك قلعه مدور با حصاري مستحكم قرار داشته است. هم اكنون پي ديوارهاي خشتي اين حصار و قسمتي از ديوارهاي شرقي آن پا بر جا هستند. سطح فوقاني تپه، تقريباً مسطح است و مي‌توان آثار بناها و ديوارهاي آن را در زير لايه‌هاي نازك ماسه بادي و خاك انباشته شده، مانند دهانه غلامان به خوبي تشخيص داد.

دور تا دور تپه خواجه احمد، محوطه استقراري وسيعي قرار داشته است. آثار اين شهر يا آبادي وسيع را مي‌توان هم اكنون در شكل قطعات پراكنده سفالينه‌هايي كه اكثر آنها متعلق به قبل از اسلام میباشند، مشاهده نمود. هيچگونه آثار معماري در اين محوطه ديده نمي‌شود. حدود چهار پنجم اطراف تپه، در زير تپه ماهورهاي ماسه‌اي فرو رفته است. مسلماً در زير اين حجم وسيع، و نيز در زير بستر رسوبي اطراف آن، بناهاي مسكوني قابل توجهي از دوره‌هاي قبل از اسلام وجود داشته است كه دسترسي به آنها فقط از طريق حفاري باستان‌شناسي ممكن است.

قلعه کهک از آثار بسیار مهم دوره اسلامی این حوزه میباشد که شرح آن در نوشتههای سیاحان و ماموران تقسیم سیستان در قرن نوزدهم میلادی و در زمان قاجار آمده است. زمان احداث بنا چندان قديمي نيست و حداكثر عمر آن به زمان ناصرالدين شاه باز مي‌گردد. برج و باروي آن به دليل ديوارهاي قطوري كه دارد، تقريباً سالم باقي مانده است. بناي دَم كهك، يك قلعه چهار گوش است كه ابعاد خارجي آن به طور تقريب به 35×20 متر مي‌رسد. در چهار گوشه بنا، چهار برج نيمه مدور و مستحكم ساخته‌اند (شکل5).

بیبی بانو با ابعاد 30×30 متر در غرب روستاي عسكري كهنه از دیگر بناهای مهم این حوزه است که بر روي تپهاي به ارتفاع 3 متر در دو طبقه ايجاد شده است. با توجه به وضعيت فعلي بنا كه ميتوان آن را كاملاً بازسازي كرد، احتمالاً به اواخر دوره قاجار و يا پهلوي اول تعلق دارد (شکل6).