حوزه زهک
اين حوزه در بخش شهركي و نارويي، يكي از بخش‌هاي سيستان قرار دارد. زهك، مركز بخش شهركي و نارويي است كه در 22 كيلومتري جنوب خاوري زابل و در مسير جاده زابل ـ كهك (مرز مشترك ايران و افغانستان) قرار گرفته است. شاخه‌اي از رودخانه هيرمند از كنار آبادي كهك (18 كيلومتري جنوب خاوري زهك) به نام رودخانه سيستان (نُهرو) از مركز بخش زهك عبور نموده و پس از آبياري زمينهاي بخش شهركي و نارويي و نواحي مركزي زابل، به درياچه هامون مي‌ریزد. بر روي اين رودخانه كه از مركز زهك عبور مي‌كند، در سال 1331 هجري شمسي سدي ساخته شده كه به سد زهك معروف است. بخش شهركي و نارويي از شمال به بخش ميانكنگي و حومه زابل، از خاور به افغانستان، از جنوب و باختر به بخش شيب آب و پشت آب محدود مي‌گردد. حوزه زهك قسمت اعظم بخش شهركي و نارويي را در بر گرفته است. وسعت اين حوزه، حدود 640 كيلومتر مربع است که از اين مقدار، حدود 140 كيلومتر مربع آن را چاه‌نيمه‌ها، مناطق شنزار و تپه ماهورهاي غير مسكوني در بر گرفته است.
در شمال شرق حوزه زهك، محوطه عظيم و باستاني زاهدان كهنه در كنار كانال نياتك واقع شده است. زاهدان كهنه بزرگترين محوطه دوران اسلامي سيستان است كه در اين حوزه قرار دارد. حوزه زهك به علت برخورداری از آب هيرمند، رودخانه سيستان و چاه‌نيمه‌ها از مناطق مطلوب سيستان به شمار مي‌رود. در اين منطقه، روستاها و شهرك‌هاي خرد و كلان بيشماري قرار دارد كه پيوسته جمعيت آنها در نوسان است. از مهمترین روستاهای آن میتوان به فيروزآباد، گوري، جَزينَك، خَمَك، اُشتُرك،کرباسک، ژالهای، ملک حیدری، حسنخون، خواجه احمد، کِمَک و واصلان اشاره نمود. چهار محوطه معروف دهانه غلامان، زاهدان كهنه، تپه شهرستان و تپه آتشگاه در اين حوزه قرار دارد.
در منطقه كوچكي مانند زهك، حدود 140 پارچه آبادي وجود دارد. چه بسا برخي از اين روستاها، بر روي آثار باستاني قرار گرفته‌اند. امّا وضعيت موجود و ساختار اجتماعي روستاها به گونه‌اي است كه امكان هر نوع بررسي باستان‌شناسانه را در اين روستاها سلب مي‌كند. عامل بسيار مهم ديگري كه آن نيز در پنهان‌سازي آثار از ديد پژوهندگان بسيار مؤثر است، زمينهاي كشاورزي و مزارع و هم چنين تورم خاك‌هاي نمكي در اين منطقه است. با وجود تمام موانع، تعداد56 محوطه باستاني در حوزه زهك شناسايي گرديد كه وجود اين تعداد محوطه باستاني در حوزه‌اي بسيار كوچك، چون زهك، مي‌تواند يادآور آباداني و غناي فرهنگي اين حوزه در ايام باستان باشد.
محوطه های مهم دوره تاریخی این حوزه عبارتند از: تپه آتشگاه، دک دهمرده، تپه دز، گوری کهنه، چاه خمک، قبرستان خمک، دهانه غلامان و تپه شهرستان.
مهمترین آثار دوره اسلامی آن: زاهدان کهنه، قلعه تیمور، قبرستان دشتک، قبرستان ده لوف، ده سوخته، قلعه کهنه، قلعه کمک، قلعه نو و شاه ولی میباشند.
دهانه غلامان
دهانه غلامان، یکی از محوطههای باستاني و ارزشمند دوره هخامنشي در سيستان است که در سال 1960 ميلادي توسط اومبرتو شراتو، باستانشناس ايتاليايي كشف گرديد. كار حفاري در محوطه فوق از سال 1962 آغاز و تا سال 1965 ميلادي ادامه پيدا كرد. شراتو دريافت كه محل مذكور شباهت فوقالعادهاي با آثار معماري نخستين پادشاهان هخامنشي دارد. از اين رو تلاش نمود، تأسيس آن را بين سدههاي 6 تا 4 قبل از ميلاد، به سلسله پادشاهي هخامنشي نسبت دهد آنچه مسلم است سيستان يكي از ايالات بسيار مهم هخامنشيان به شمار ميرفته است. اهميت استراتژيكي، اقتصادي، مذهبي و حتي قومي سيستان با هخامنشيان موجب گرديد تا اين سرزمين مورد توجه خاص پادشاهان اين سلسله قرار گيرد. گستردگي، ثروت و نفوذ امپراتوري هخامنشي ايجاب مينمود كه اين حكومت در ساتراپهاي مختلف تحت حاکمیت خود، شهرها و آباديهاي فراواني ساخته باشد. خصوصاً كه آنها با زمينههاي مختلف شهرسازي آشنايي كامل داشتند و معماران فراواني از ملل و اقوام تابعه در دستگاه سلطنتی حضور مستمر داشتند.
تا پيش از اين تصور ميشد كه دهانه غلامان، تنها محوطه سلسله پادشاهي هخامنشي در نيمه شرقي ايران کنونی است، اما طي بررسيهاي باستانشناختی كه در سال 1388 در جنوب سيستان انجام شد، نزديك به 110 محوطه از دوران هخامنشي شناسایی گردید. اگر چنانچه سيستان واقع در افغانستان نيز هدف چنين بررسيهاي باستانشناسي روشمندي قرار بگيرد، ميزان محوطههاي اين دوره بسيار افزايش خواهد يافت.
مكان باستاني دهانه غلامان از دو قسمت تشكيل شده است. الف: محوطه شمالي (هسته اصلي شهر)، ب: محوطه جنوبي (موسوم به پادگان). مهمترين و اصليترين جايگاه اين مكان باستاني، محوطه شمالي است كه هسته اصلي شهر را تشكيل ميداده است. ابعاد شهر 1600×800 – 300 متر و جهت آن شرقي - غربي است محوطه جنوبي در فاصله دو كيلومتري هسته اصلي شهر قرار دارد. در اين قسمت آثار و بقاياي بزرگي ديده ميشود كه از آن به عنوان بناي نظامي، یا پادگان یاد شده است.
هر يك از واحدهاي مسكوني شهر با توجه به جايگيري، ابعاد و اجزاء معماري داراي عملكرد خاصي ميباشند. در حفاريها و بررسيهايي كه تاكنون در محوطه دهانه غلامان صورت گرفته، پنج نوع فضاي ساختماني ميتوان در نظر گرفت: الف. ساختمانهاي اداري - دولتي، ب. اماكن مذهبي، پ. منازل مسكوني، ت، كارگاه صنعتي، ث. بناهاي نظامي. احتمال وجود ديگر صنايع وابسته به معماري، اماكن استقراري طبقات ارشد جامعه و نيز مراكز خدماتي در اين شهر وجود دارد.
دهانه غلامان
تپه آتشگاه
در شمال شرق روستاي قلعه كنگ و در سمت چپ رودخانه سيستان، تپه‌اي مرتفع به شكل يك زبانه در جهت شمالي ـ جنوبي كشيده شده و به وسيله يك شكاف عميق به دو قسمت شمالي و جنوبي تقسيم شده است.
قسمت اعظم سطح فوقاني تپه شمالي را آثار معماري (احتمالاً یک آتشکده) و سفال پوشانده است. مصالح معماري اين تپه كه از خشت و گل است، كاملاً تخريب و ريزش آوار سبب گردیده است تا نتوان پلان و وضعيت دقيق هر مجموعه را به دقت مشخص كرد. براي دستيابي به نقشه و ديگر اطلاعات دقيق باستانشناسي محوطه فوق، نيازمند يك حفاري گسترده هستيم. البته اگر تخریب عوامل انسانی و طبیعی تا آن زمان اجازه این کار را به باستانشناسان بدهد.
قديمي‌ترين تاريخي كه برای سفالهاي تپه آتشگاه میتوان تعیین نمود، قرن 4 تا 3 قبل از ميلاد و آخرين تاريخ آن اواخر دوره ساساني است. با توجه به آثار و شواهد موجود سطحي در محوطه فوق، تاريخ استقرار در اين محوطه از قرن سوم قبل از ميلاد تا پايان دوره ساساني پيشنهاد مي‌گردد. دوره‌اي كه حكومت‌هاي سلوكي، اشكاني و ساساني را در بر مي‌گيرد.
تپه شهرستان
در سمت راست رودخانه سيستان ودر كنار پيچ بزرگ اين رودخانه به سمت زهك، تپه نسبتاً بزرگ و طولي شكلي ديده ميشود كه جهت آن شمالي ـ جنوبي است. اين تپه، كه داراي خاكي رسي و زرد رنگ است، به تپه شهرستان معروف مي‌باشد. بر اساس روايات محلي، بر روي اين تپه شهري قرار داشته كه آن را «رام» ساخته است.
يك شكاف عميق با جهت شرقي ـ غربي، تپه شهرستان را به دو بخش شمالي و جنوبي تقسيم كرده است. وسعت و ارتفاع تپه شمالي كمتر از تپه جنوبي مي‌باشد. سطح هر دو تپه، داراي پستي و بلنديهاي زيادي است و از فاصله دور به راحتي ميتوان اين برجستگيها و فرورفتگيها را مشاهده نمود. در سطح و دامنه تپه شهرستان،
هيچ نوع پوشش گياهي ديده نمي‌شود. سنگريزه، ماسه، حجم انبوهي از قطعات سفالي و آوار سنگين بناهاي فرو ريخته، تقريباً آثار قابل مشاهده در سطح اين تپه عظيم باستاني است. بر اساس منابع مستند تاریخی و شواهد باستانشناختی محل مذکور رامشهرستان پایتخت سیستان در دوره ساسانی است. این محل از نظر قدمت همزمان با تپه آتشگاه است.
برای اطلاعات بیشتر به کتاب «بر چکاد اوشیدا» مراجعه شود.
گوری کهنه
تپه گوري (گبر=زرتشتی) کهنه با وسعت 5600 متر مربع و ارتفاع هشت متر از سطح زمينهاي اطراف در 14 كيلومتري جنوب شرق زابل، مركز سيستان واقع شده است.نتيجه حفاري در یکی از گمانههای اين تپه كه تا عمق 280 سانتيمتري ادامه يافت، منجربه كشف يك عدد سكه نقرهاي از پارتاماس پاتس (116 ميلادي)، پادشاه دست نشانده روم در ايران گرديد.
در كنار اين سكه دو لايه ضخيم از قطعات مختلف سفالين به دست آمد كه براساس وضعيت سطح خارجي ميتوان آنها را در سه دسته: سفال ساده (معمولي)، سفال با نقش كنده و سفال داغدار طبقه بندي نمود. مطالعات اوليه سفالهاي پراكنده در سطح اين محوطه و نیز سکه بدست آمده نشان داد كه تپه گوري از نظر زماني به دوره اشكانيان تعلق دارد؛ لیکن در ادوار اسلامی نیز به صورت پراکنده در آن استقرارهایی وجود داشته است.
مرحوم موسی فیروزی جهانتیغ (مالک تپه گوری) سکه پارتاماس پاتس از گوری (116میلادی)
تپه گوری کهنه
چاه خمک و قبرستان خمک
سفالهای بدست آمده از قبرستان خمک که در مجاورت آن یک چاه باستانی قرار دارد، نشان میدهد که این محل از اوایل دوره اشکانی مسکونی بوده است.
چاه خمک
زاهدان کهنه و قلعه تیمور
زاهدان کهنه یکی از بزرگترین محوطههای دوره اسلامی در سیستان بشمار میرود. از آن جایی که دکتر موسوی حاجی در باره این محوطه نوشتاری در سایت کیانسه دارد، از توضیح مجدد آن خودداری میشود. اما لازم به بیان است که این محوطه که در واقع یکی از پایتختهای مهم سیستان در دوره اسلامی بشمار میرود آثار و مدارک تاریخی و باستانشناسی بیشماری در دل خود نهفته دارد که در صورت کاوش افتخارات فراوانی را نصیب مردم سیستان خواهد کرد.
قلعه تیمور زاهدان کهنه
قلعه تیمور زاهدان کهنه
قبرستان ده لوف