بنام یزدان پاک
یادداشتهایی پراکنده در باره سیستان:
بخش نخست
روح اله شیرازی
سیستان در منابع چینی:
نوشته هایی که در پیش رو قرار می گیرد، حاصل پرسه هایی است که نگارنده در کوچه پس کوچه های پژوهش در باب سیستان زده است. هرچند که تخصص نگارنده تاریخ نیست اما چنین پنداشتم که با به مشارکت گذاشتن این داده ها، شاید روزنه های جدیدی به زوایای تاریک تاریخ شرق ایران و بویژه سیستان باز گردد و نوری تازه بر آن زوایای تاریک تابانده شود.
در منابع کهن چینی، که متاسفانه تاکنون مغفول مانده است، می توان قدیمی ترین توصیف ها در باره سیستان را یافت. همچنانکه همگان می دانند، از زمان سلسله "هان" در چین (همزمان با اشکانیان در ایران)، تلاش برای جمع آوری اطلاعات در باره سرزمین های ناشناخته از سوی امپراطوران چین آغاز شده است. بدون اغراق هزاران جلد کتاب در باره موضوعات عجیب و غریب و سرزمین های نا شناخته به رشته تحریر در آمد و حتی کاشفینی به سرزمین های دور از راه های خشکی و دریایی فرستاده شد تا مسیر های مبادلاتی جدیدی برای گسترش تجارت با سرزمین های غربی گشوده شود.
در کتاب تاریخ دودمان هان، جلد 96، بخش اول فصل "اطلاعات در باره کشورهای سرزمین غربی" می خوانیم: "سرزمین اشکانیان که پایتخت آن شهر "فان دو" است، با شهر "چان آن" 11600 لی (5800 کیلومتر) فاصله دارد. این سرزمین زیر فرمان دودمان هان نیست. در شمال آن سغد، در شرق آن "اوو ای شان لی (سیستان)" در غرب سرزمین عرب قرار دارد. وضعیت جغرافیایی و اجتماعی و آداب و رسوم مردم کشور اشکانیان با سیستان و کشمیر مشابه است.............. امپراطور "اوو دی" از دودمان هان (104-88 قبل از میلاد)، برای اولین بار سفیران خود را به آن کشور فرستاد.......
سیستان تا شهر "چان آن" پایتخت چین 12200 لی (6100 کیلومتر) فاصله دارد. این کشور زیر فرمان دربار ما نیست. سیستان از کشورهای بزرگ است و جمعیت و سربازان فراوانی دارد. این کشور در جنوب غربی مقر فرماندهی دربار هان واقع است و تا مرکز فرماندهی 60 روز راه است. در شرق این کشور کشمیر، در شمال آن "پو تیائو (پارت)"، در غرب روم شرقی و سرزمین عرب قرار دارد. از این کشور تا سرزمین عرب صد روز راه است.....
سیستان زمینش صاف و هموار و هوایش بسیار گرم و ساختمان ها، بازار، سکه، ابزارهای جنگی، طلا و مروارید تماما با کشمیر یکسان است. در آن سرزمین هلو می روید و شیر و کرگدن یافت می شود. اهالی آن از ذبح حیوانات خودداری می کنند، در روی سکه آنان تصویر آدم است و در پشت سکه سوار. مردم با زر و سیم عصای خود را آرایش می کنند. چون از جاهایی است که از چین بسیار دور است، لذا سفیران چین کمتر بدانجا می روند. مردم اگر از دروازه "یوه مین گوان" و "یان گوان" بیرون روند، پس از پیمودن جاده ابریشم و با گذر از شهرستان "شان شان" و به سمت حنوب پیچ بخورند، به سیستان می رسند".
اشاره به وجود کرگدن در سیستان آشکارا مبین آن است که در آن زمان حدود سیستان تا کابل می رسیده است زیرا بر اساس شواهد باستان شناسی، شاهان ساسانی برای شکار کرگدن به آن ناحیه و تا حدودی پیشاور می رفته اند. در سال های اخیر نقش برجسته ای از شاپور اول ساسانی در نزدیکی پل خمری در حوالی کابل یافت شده است که این شاه قدرتمند ساسانی را مشغول شکار کرگدن نشان می دهد.
تصویر نقش برجسته رگ بی بی که شاپور را در حال شکار کرگدن نشان می دهد.
روابط چین با پارس بر اساس تاریخ کهن دودمان "تانگ"
.... یزگرد (سوم) خصلتا ضعیف و ناتوان است. او بوسیله یکی از فرماندهان رانده شد. وی عازم تخارستان شد و هنور بدانجا نرسیده بود که به وسیله عرب ها کشته شد (یزگرد به دست اعراب کشته نشد بلکه آسیابانی در مرو او راکشت، نگارنده). پسرش "پی لو سی" (پیروز) نیز به تخارستان فرار کرد، خاقان آن یعنی یبغو به او پناه داد. پی لو سی در سال اول "شو" (662 میلادی) در دوره حکومت "گائو زون" از دودمان تانگ، به علت این که کشورش به دفعات به وسیله عرب ها خراب شده بود، از دودمان تانگ کمک نظامی خواست. امپراطور فرمان داد که فرمانروای شهرستان "نان یوه" از ایالت "لون جو" به نام "وانگ مین یوان" عازم سرزمین غربی شود و در آنجا دستگاه های اداری برقرار کنند و شهر "جی لین" (زرنج) را که مقر پی لو سی بود، مرکز اداری کشور پوسی (پارس) اعلام نمود. خودِ پیروز را فرمانروای آنجا گذاشت. پس از آن پیروز به دفعات سفیران خود را با هدایا به دربار (چین) فرستاد.
(ماخوذ از کتاب تاریخ روابط ایران و چین، نوشته ژیانگ سین لیان)
سیاح، راهب و مترجم چینی ژیان ژانگ (هسوان تسانگ)، نیز در زمان ساسانیان به هند و سرزمین غربی آن یعنی سیستان مسافرت کرده و شرح مشاهدات خود را نگاشته است که نگارنده در جستجوی آنها است.
باعث امتنان خواهد بود چنانچه بازخوردی از این نوشته را در قالب نظرات و پیشنهادات خود ارایه فرمایند. یا اگر منابعی وجود دارد که می تواند به غنای این بحث کند یادآوری شود.