گورستان:
گورستان شهرسوخته بصورت کاملا تصادفی در سال 1972 کشف گردید. گورستان مذکور در بخش جنوب و جنوب غربی این محوطه باستانی قراردارد و مساحت آن بالغ بر 20-25 هکتار است. بر مبنای تمرکز و تراکم قبور در این گورستان میانگین 13 گور در هر 100 متر مربع تخمین زده شده است. هیئت باستان شناسی ایتالیا منطقه به وسعت 2000 متر مربع از گورستان را کاوش نموده که نتیجه ان کشف بیش از 250 گور بوده است. همچنین هیئت سازمان میراث فرهنگی به سرپرستی آقای دکتر سید منصور سیدسجادی قبرستان شهرسوخته را مورد کاوش قرارداده که تا کنون 5500 متر مربع آن کاوش شده و 800 تدفین نیز تا کنون کشف گردیده است.
بررسی های انجام شده نشان داده اند که این جا یکی از وسیعترین گورستان های دوران آغاز تاریخی بوده است. این گورستان حدود000 20 تا 37500 قبر را در بر گرفته استو با این وجود به نظر می رسد گورستانی با این وسعت و تعداد قبر برای یک دوره 1200-1000 ساله زندگانی در شهر سوخته کافی نبوده است.
بخشهای شرقی و جنوب شرقی گورستان در زمانی دور با آبهای ساحلی دریاچه هامون برخورد داشته و نشانه های فرسایشی آب را می توان در بدنه آن ملاحظه کرد و به همین سبب به نظر می آید بخشهائی از آن طی سالیان دراز مجاورت با آبها، از بین رفته باشد. نظر دیگر آن است که احتمالا در تپه های نزدیک و چسبیده به شهر سوخته گورستان دیگری وجود داشته است که آثار آن تا کنون پیدا نشده است. گورهای شهر سوخته از نظر ساختمان، توزیع و پراکندگی از یک سو و شکل های تدفین و سنت های تشییع، از سوی دیگر بسیار متنوع می باشند. طی کاوشهای گورستان شهر سوخته تعداد ده (10) گونه ساختمانی مختلف قبر دیده شده که تنها استفاده از 3 گونه بیشتر رایج بوده و تعداد گورهای بدست آمده از هفت گونه دیگر محدود بوده است. نتايج كاوش ها و بررسي های انجام شده در قبرهای حفاري شده نشان داده كه استفاده از گونه های ساختماني پنجم تا دهم نادر بوده و مجموعا 9 قبر شامل دو نمونه از گونه ششم، يك نمونه از هر یک از گونه هاي پنجم و هفتم و هشتم، سه نمونه از گروه نهم و یک نمونه از گروه دهم پیدا شده است. همين بررسی ها نشان داده اند كه تعداد قبرهای گونه دوم ( گودالهای دو قسمتی) و پس از آن گونه اول یا گودالهای ساده بيشترين نوع قبرهای مورد استفاده در شهر سوخته را تشكيل می داده اند و پس از آن گونه های سردابه ای/ شبه سردابه ای با 34 نمونه قرار دارند.
ساختمان این قبرها معمولا ساده بوده و به جز يك مورد استثنائي (قبر شماره 2700 ) كه در ديوارة جانبي قبر مقداري حصير ديده شده، تنها ماده ساختماني بكار رفته در ساختمان اين قبرها خشت بوده است. گونه هاي ساختماني قبرهاي شهر سوخته عبارتند از :
1- چاله ها يا گودال هاي ساده. اين گورها داراي شكل هندسي منظمي نبوده و شكل هاي چهار گوش، دايره، بيضي و نامنظم در ميان آن ها ديده مي شود. گودي اين گروه از گورها بين چند سانتيمتر تا يك متر در نوسان است. نوسان و ريزش و جا به جايي خاك هاي سست اطراف اين دسته از قبور باعث عدم دقت كافي در اندازه گيري ها مي شوند. در این قبور، فرد مدفون را همراه اشياي لازم در چاله كار گذاشته و روي آن را با خاك پر مي كرده اند و به اين ترتيب فرد مدفون با خاك تماس پيدا مي كرده و مراحل فساد و از بين رفتن بسرعت بيشتری انجام می گرفته است از اين گورها يك بار و گاهي دوبار استفاده شده و در برخی موارد بيش از يك اسكلت در آن ها جای داده شده است. اين گروه از قبرها پس از گونه گودال های دو قسمتی، بيشترين قبرهای پيدا شده در شهرسوخته اند.
2- چاله ها يا گودال های دوقسمتی. اين گورها از نظر كلی شبيه به گورهای دسته اول هستند با اين تفاوت كه شكل خارجی آن ها نزديك به دايره بوده و يك ديوار متشكل از يك تا هشت خشت آن ها را به دو گودال جداگانه تقسيم مي كرده است. خشت های مورد استفاده در اين قبور شبيه به خشت های استفاده شده در بناهای شهر سوخته هستند. اندازه و مساحت اين گونهاز قبرها بزرگتر از گروه اول بوده و در برخی از آن ها بيش از يك اسكلت جای داده شده است. در گورهای دو قسمتی اشيا و اسكلت ها گاهی در جبهه شمالی و گاهی در جبهه جنوبی دفن مي شده اند و ظاهرا قاعده ای خاص براي اين كار وجود نداشته است، اما موارد نادری نيز ديده شده كه در طرف خالی قبر هم يكی - دو شی پيدا شده است. در اين گونه از قبرها هم به مانند گورهای گونه نخست، تماس با مواد خارجی مستقيم بوده است. قبور دو قسمتی شهر سوخته شباهت های نزديكی با قبرهای محوطه باستانی مهرگر در نزديكی كويته پاكستان دارند.
3- قبرهای شبه سردابه ای. اين دسته از قبرها شبيه گروه چهار يا قبرهای سردابه ای هستند و تفاوت آن ها با قبرهای سردابه ای در آنست كه ديواره جدا كننده چاله قبر و اتاقك تدفين با يك رديف خشت از يكديگر جدا مي شده و در نتيجه، درگاهی آن تقريبا باز باقي مي مانده ؛ بنابراين خاک پركننده چاله قبر به داخل سردابه نفوذ می كرده است.
4- قبرهاي سردابه ای قابل توجه ترين قبرهای به دست آمده در شهر سوخته متعلق به اين گونه قبرها هستند. اين گورها از دو قسمت متمايز چاله ورودی و محل دفن تركيب شده اند. در اين قبرها، ابتدا گودالی به عمق تقريبی 120 سانتيمتر كنده و سپس در يكی از جبهه های آن دخمه ای به شكل يك اتاق زير زمينی بيضی شكل به عمق تقريبی 180 سانتيمتر حفاری می شده است. شخص مدفون همراه نذور و اشياي مختلف داخل سردابه گذاشته مي شده و سپس در ورودی با چند رديف خشت بسته می شده است. به علت نبودن فشار خاك، اسكلت ها و اشيا، اين قبرها سالم تر از گروه های ديگر باقی مانده اند. در صورت استفاده مجدد از اين گورها بقايای اسكلت اولي جمع آوری شده و جای كافی برای تدفين بعدی آماده می شده است. بررسی های انجام شده روی اشيای اين دسته از قبرها نشان داده اند كه صاحبان آن ها افراد متمايز جامعه شهر سوخته بوده اند وحداقل از نظر ثروت شخصي با قبور ديگر متفاوت هستند. تعداد اشيای اين قبور بين 20 تا 120 در نوسان است.
5- قبرهای خشتی مستطيل. در اين گونه قبرها ديواره قبر با يك ديوار خشتی به شكل مستطيل ساخته می شده است.
6- قبرهای خشتی مربع. مانند گروه پيشين هستند و تنها شكل هندسی و خارجی آن ها با يكديگر متفاوت است.
7- قبرهای دو ديواره. در اين گروه از قبرها دو ديوار قبر با خشت ساخته می شده و دو ضلع ديگر آن به صورت طبيعی باقی می مانده است.
8- قبرهاي دايره اي شكل. اين گروه از قبرها داراي ديواره دايره شكل خشتي و يك در ورودي بوده اند.
9- گودال هاي دايره با در مسدود. اين گروه از قبرها شبيه گودال هاي ساده و اغلب به شكل دايره يا بيضي هستند. تفاوت اين دسته از قبرها با گودال هاي ساده در آن است كه در ديوارة قبر دري كنده مي شده و سپس آن را با چند رديف خشت مسدود مي كرده اند.
در گودال هاي دايره – با در خشتي مسدود نيز وضع تدفين مانند انواع گودال هاي ساده و گودال هاي دو قسمتي بوده است و اسكلت و اشيا در تماس مستقيم با خاك بوده اند.
10. گورهای "کاسه ای". این گونه از گورها منحصرا مختص نوزادان بوده است. جسد کودک در گودال ساده ای قرار می گرفته و سپس با یک کاسه بزرگ سفالی پوشیده می شده و سپس خاک روی کلیه مجموعه ریخته می شده است.
گونه شناسی قبوری که تاکنون در شهرسوخته شناسایی شده اند
گفته شد كه قبرهای سردابه ای از دو قسمت متمايز تشكيل می شده اند؛ يك گودال عمودی و يك اتاقك يا دخمه در جنب گودال عمودی. در اين دسته از قبرها اسكلت و اشياء و هدايا برای مدت هزاران سال در فضای سربسته و بدون هوا و بدون تماس مستقيم با خاك و ساير مواد باقی مي مانند و بنابراين مرحله آغاز فساد و از بين رفتن بقايای مدفون و نيز اشياء دير تر آغاز شده و طولانی تر مي شود و به همين دليل مواد باستانی موجود در این دسته از قبرها از آلودگی و اختلاط كمتری برخوردارند. گونه قبرهای سردابه ای شهر سوخته شباهت های زيادی با نمونه هاي پيدا شده در آسيای مركزی و محوطه های باستانی جنوب ازبكستان، در دشت های اطراف آمو دريا و محوطه هائی چون ساپاللی، جاركوتان و تا حدودی كوزالي دارند كه از نظر زماني متعلق به دوران مفرغ هستند. نوعی گورهای شبه سردابه ای در گورستان گنور در ترکمنستان نیز دیده شده است.
اندازه خشت هاي استفاده شده در گورهای سردابه ای و شبه سردابه ای كم و بيش مطابق خشت هائي است كه در بناهاي مسكوني شهر استفاده شده است. كوچكترين اين خشت ها 20 × 20 × 10 سانتيمتر و بزرگترين آن ها 50 × 25 × 10 سانتيمتر است اما اندازه رايج و عمومي آن ها 40 × 20 × 10 سانتيمتر است. در هر تدفين معمولا از خشت هاي هم اندازه استفاده مي شده است اما استثنائاتي نيز ديده شده، براي مثال در تدفين شمارة هاي 2700 و 2701 از دو اندازه خشت استفاده شده است.
در گورستان شهرسوخته قبور جهت جغرافیایی خاصی ندارد و اجساد بدون نظم خاصی در تمام جهات دفن شده اند. اغلب قبور گورستان تنها برای یک بار مورد استفاده قرار گرفته اند، اما قبوری نیز وجود دارند که چندین بار مورد استفاده قرار گرفته اند. در اکثر تدفین ها اشیا و هدایایی همچون ظروف (سفالی، سنگی و فلزی)، مهره های زینتی (عقیق، فیروزه ولاجورد)، مهرهای استوانه ایی و مسطح، حصیر، سبد، پارچه، جانور قربانی، لوازم آرایش (شامل سرمه دان، میل سرمه، مواد آرایشی، هاون های بزکساب، آیینه مفرغی، شانه های چوبی و غیره) و ابزار کار همراه فرد متوفی در گور قرار داده می شده است. ظروف اهدایی اغلب حاوی گندم، جو، انگور، بقایای گوشت و استخوان حیوانات، پرندگان و ماهیان، و گیاهانی همچون سیر، گشنیز، بنه، عدس و غیره می باشند. به این ترتیب، گورستان شهرسوخته منبعی سرشار از اطلاعات است که از آنها می توان برای بازسازی روند تکامل فرهنگی و تاریخی و نیز بازسازی محیط زیست این استقرار بزرگ دوران تاریخی سود جست.
نمای یکی از تدفین های سردابه ای شهرسوخته
گورستان شهرسوخته(نویسنده دکتر شیرازی)